Wat verandert er?

Voor mantelzorgwoningen bestaan nu al landelijke mogelijkheden om deze vergunningvrij te realiseren, als aan de voorwaarden wordt voldaan. Voor andere vormen van wonen op het erf, zoals bijwonen, pre-mantelzorg of meergeneratiewonen, ligt dat nu anders. Dan hangt het af van het gemeentelijk beleid en de regels in het omgevingsplan. Soms kan het met een vergunning, soms biedt het omgevingsplan ruimte en soms zijn de mogelijkheden beperkt of niet aanwezig.

“Met de nieuwe regels komt er een bredere landelijke basisregeling”, licht Manita van Gerwen, adviseur bij Van Dun Advies, toe. “Daardoor ontstaat er meer duidelijkheid voor families die het erf willen benutten voor zorg, ondersteuning of meergeneratiewonen.”

Voor wie is dit interessant?

De regeling is vooral interessant voor mensen die familie dichtbij willen laten wonen. Bijvoorbeeld omdat ouders ouder worden, omdat zorg op termijn nodig kan zijn of omdat een volwassen kind door de krappe woningmarkt nog geen passende woning kan vinden.

Het gaat om mantelzorgwoningen en familiewoningen. Manita: “De eis dat het om eerstegraads familieleden moet gaan, geldt specifiek voor de familiewoning. Voor een familiewoning is geen zorg- of mantelzorgindicatie nodig.”

Waar kan het?

De regeling richt zich op het achtererf bij een bestaande woning. Dat kan gaan om het gebruiken of aanpassen van een bestaand bijgebouw, een aanbouw of een nieuw bijbehorend bouwwerk.

Voor erven buiten stedelijk gebied, zoals in het buitengebied, kan onder voorwaarden ook een verplaatsbare woonunit een mogelijkheid zijn. “Dat maakt de regeling juist voor erven met voldoende ruimte interessant”, aldus Manita. “Wel blijft de exacte ligging op het perceel belangrijk.”

Hoe zit het met de wet?

De aanleiding is de Wet versterking regie volkshuisvesting, die per 1 juli 2026 in werking is getreden. De praktische regels voor mantelzorg- en familiewoningen staan niet rechtstreeks in die wet.

Manita legt uit: “Die regels worden uitgewerkt in het Besluit versterking regie volkshuisvesting. Dat besluit past onder andere het Besluit bouwwerken leefomgeving aan en treedt naar verwachting per 1 januari 2027 in werking.”

Vergunningvrij betekent niet regelvrij

Ook als er voor het gebruik of de bouw geen omgevingsvergunning nodig is, betekent dat niet dat alles zomaar kan. “Er moet nog steeds worden voldaan aan de voorwaarden van de landelijke regeling”, benadrukt Manita. “Denk aan voorwaarden over de plek op het erf, de omvang, het gebruik, de bouwhoogte en, bij een woonunit, de verplaatsbaarheid.”

De gemeente blijft betrokken. Zij kan controleren of aan de voorwaarden wordt voldaan, beoordelen of er nog andere toestemmingen nodig zijn en handhaven als het gebruik niet past binnen de regels. Gemeenten kunnen daarnaast in het omgevingsplan soms ruimere mogelijkheden bieden.

Daarnaast kunnen andere regels nog steeds gelden. “Denk aan bouwtechnische eisen, monumentenregels, waterveiligheid, beschermde natuur, kabels en leidingen of regels van het waterschap. Het is daarom verstandig om vooraf goed te laten controleren of de gewenste plek echt binnen de vergunningvrije regeling past.”

Wil je weten wat er op jouw erf kan?

De nieuwe regels bieden kansen, maar de mogelijkheden verschillen per locatie. Heb je plannen voor een mantelzorgwoning of familiewoning op het erf? Wij kijken graag met je mee en brengen helder in beeld wat er mogelijk is.